तिहार अर्थात् यमपञ्चकको तेस्रो दिन गाई तिहार मनाउने गरिन्छ। नेपाली समाजमा गाईलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र व्यावहारिक रूपमा विशेष महत्त्व दिइन्छ। हिन्दू धर्ममा गाईलाई माता समान मान्ने चलन छ। त्यसैले यस दिन गाईलाई फूलमाला लगाइदिने, टीका लगाउने, मीठा परिकार खुवाउने र पूजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ। गाईप्रति सम्मान र कृतज्ञता प्रकट गर्ने दिनका रूपमा पनि गाई तिहारलाई लिने गरिन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार गाईलाई धनकी देवी लक्ष्मीको प्रतीक मानिन्छ। गाईको पूजा गर्दा घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि भित्रिने विश्वास छ। हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा पनि गाईलाई पवित्र जनावरका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ। पौराणिक विश्वासअनुसार गाईको शरीरमा विभिन्न देवीदेवताको वास हुन्छ। त्यसैले गाईको पूजा र सेवा गर्दा देवीदेवताको आशीर्वाद प्राप्त हुने जनविश्वास रहिआएको छ।
गाई तिहारसँग जोडिएको अर्को रोचक धार्मिक परम्परा पनि छ। जनै पूर्णिमाका दिन हातमा बाँधिएको रक्षाबन्धनको डोरो यस दिन गाईको पुच्छरमा बाँधिदिने चलन कतिपय समुदायमा पाइन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यसो गर्दा मृत्युपछि वैतरणी नदी पार गर्न सहज हुन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यतामा वैतरणी नदीलाई मृत्युपछिको यात्रासँग जोडेर हेरिन्छ। त्यसैले गाईलाई दान, सेवा र पूजा गर्नु पुण्यको काम मानिन्छ।
गाईको महत्त्व धर्म र पूजापाठमा मात्र सीमित छैन। नेपाली समाजको परम्परागत जीवनशैली र कृषि प्रणालीसँग पनि गाईको गहिरो सम्बन्ध छ। गाउँघरमा गाईलाई परिवारकै एक सदस्यजस्तै माया र स्याहार गर्ने गरिन्छ। गाईबाट प्राप्त हुने दूध, दही, घिउ र मही हाम्रो खानपानका महत्त्वपूर्ण परिकार हुन्। विशेषगरी दूधलाई बालबालिका तथा परिवारका अन्य सदस्यका लागि पोषणको स्रोतका रूपमा लिइन्छ।
त्यस्तै, गाईको गोबर खेतीपातीका लागि राम्रो प्राङ्गारिक मलका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ। यसले माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्न सहयोग गर्छ। परम्परागत रूपमा गोबर घरआँगन लिपपोत गर्न र पूजापाठमा पनि प्रयोग गरिन्छ। गहुँतलाई समेत विभिन्न धार्मिक कार्यमा पवित्र मान्ने चलन छ। यसरी हेर्दा गाईले मानव जीवन, कृषि र हाम्रो परम्परासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्दै आएको छ।
गाई तिहारले हामीलाई पशुप्रति माया, दया र जिम्मेवारी देखाउन पनि सिकाउँछ। वर्षभरि मानिसलाई विभिन्न किसिमले सहयोग गर्ने पशुपक्षीको संरक्षण र उचित हेरचाह गर्नु हाम्रो दायित्व हो। गाईको पूजा गर्ने दिनमा मात्र होइन, अरू समयमा पनि गाईलाई पर्याप्त खाना, सफा पानी र सुरक्षित बासस्थान दिनु आवश्यक छ। सडकमा छाडिएका तथा अलपत्र परेका गाईवस्तुको संरक्षण गर्नु पनि समाजको साझा जिम्मेवारी हो।
पछिल्लो समय आधुनिक जीवनशैली र सहरीकरणका कारण मानिसको परम्परागत पशुपालनसँगको सम्बन्ध केही कमजोर हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा गाई तिहारले हाम्रो मौलिक संस्कृति, कृषि जीवन र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई फेरि सम्झाउने काम गर्छ। यस पर्वले केवल धार्मिक आस्था मात्र होइन, जीवजन्तुप्रति करुणा र प्रकृतिप्रति सम्मानको सन्देश पनि दिन्छ।
यसरी गाई तिहार एउटा धार्मिक पर्व मात्र नभई हाम्रो संस्कृति, परम्परा, कृषि र दैनिक जीवनसँग जोडिएको विशेष दिन हो। गाईको पूजा गर्दै यसको महत्त्व बुझ्नु, पशुहरूको संरक्षण गर्नु र भावी पुस्तालाई यस्ता मौलिक परम्पराबारे जानकारी दिनु यस पर्वको वास्तविक सन्देश हो। आस्था र संस्कृतिसँगै पशुप्रतिको माया र जिम्मेवारीलाई व्यवहारमा उतार्न सके गाई तिहारको महत्त्व अझ सार्थक बन्न सक्छ।
About The Author
